Vernissage 12 februari 2026

Dames en heren,
beste Vrienden van het Nieuw Scheepvaartmuseum, beste bruiklener, ondernemers, collega verzamelaars en gidsen,

Van harte welkom op de opening van de tentoonstelling Even Poolshoogte Nemen, hier in CEPA Antwerpen.

Het doet mij veel plezier u hier deze middag te mogen ontvangen, op deze vernissage, en u te mogen toespreken, niet alleen als curator van deze tentoonstelling, maar ook als bruiklener namens de collectie NavigArte.be.

Dit is toch de droom van elke verzameling om z’n verhaal te kunnen vertellen, niet?

Deze tentoonstelling kwam er op vraag van de VNSM waar ik al een tijdje lid ben…. In mijn enthousiasme om dit verhaal te vertellen, zei ik toen onmiddellijk JA. Ik had toen misschien wat meer moeten nadenken over mijn antwoord…want er komt toch veel bij kijken…
Deze tentoonstelling gaat over navigatie-instrumenten, boeken (kaarten) en kennis van 1500 tot WO II. Maar eigenlijk gaat ze over iets groters: over oriëntatie. Over hoe mensen, eeuwen geleden, hun plaats bepaalden in de wereld, letterlijk en figuurlijk. Hoe men van kustvaart durfde over te gaan tot oceaannavigatie: de ‘Grote Scheepvaert’. Hoe men zijn nieuw ontdekte streken in kaart kon brengen, en liefst ook nog kon terugkeren.

1. Antwerpen als maritiem kruispunt

Het is geen toeval dat deze tentoonstelling hier plaatsvindt, in Antwerpen.

Vlaanderen is al eeuwen het centrum van de navigatie in het Noorden. Denk maar aan het ontstaan van de Kogge, en Brugge als poort naar Engeland en handelspost naar het Noorden.

De haven van Antwerpen – vandaag een van de grootste ter wereld – is al eeuwenlang een poort tot de wereld, ‘And this is a fact ‘ zei de Wever gisteren op de internationale top. In de 16de eeuw was zij, na de verzanding van Brugge, het kloppende hart van internationale handel, scheepvaart, kennisuitwisseling en innovatie.
Schepen brachten niet alleen goederen aan wal, maar ook innovaties. Navigatiekennis was geen abstracte wetenschap, maar een economische noodzaak. Wie zijn koers kon bepalen, wie kon meten, rekenen en kaarten kon projecteren, bepaalde mee de wereldkaart – en daarmee ook de machtsverhoudingen.

Antwerpen was in die periode niet enkel een handelsstad, maar ook een kennisstad, waar drukkers, instrumentmakers, cartografen en wetenschappers elkaar vonden.

2. Zuid-Nederlandse pioniers van de navigatiewetenschappen

Daarmee kom ik bij het tweede luik van deze tentoonstelling: de rol van Zuid-Nederlandse en Belgische wetenschappers tijdens wat we gerust de gouden eeuw van Antwerpen en Leuven mogen noemen, grofweg tussen 1502 en 1585.

Iedereen kent de Age of Discovery van Portugal en Spanje en de Gouden 17de eeuw van Amsterdam met de VOC, maar daartussen zit onze gouden eeuw of renaissance! Namen als Gemma Frisius, Gerardus Mercator, Abraham Ortelius, Michiel Coignet, Johannes Stadius, familie van Langren en Petrus Plancius klinken vandaag misschien academisch, maar in hun tijd waren zij grensverleggende vernieuwers. Van de meesten kunnen jullie hier stukken zien.

Zij legden de fundamenten van:
• astrononavigatie, te bekijken in de eerste 5 vitrines
• moderne cartografie, met hier vooral voorbeelden van de Noordzee
• meetkundige projecties,
maar ze verbeterden ook instrumenten zoals astrolabia, de kruisstaf en globes. Daarom dat Koenraad van Cleempoel deze mensen ‘Thinking Hands’ noemt. Ze waren de voorlopers in de zoektocht naar de lengteligging op zee, 200 jaar vóór die wedstrijd ‘The Quest for the Longitude’ in 1714 in London werd uitgeschreven.

Wat hen verbindt, is dat hun werk, theorie en praktijk samenbracht. Hun ideeën en de instrumenten die ze vaak zelf maakten, vonden rechtstreeks hun weg naar de scheepsdekken van koopvaarders en ontdekkingsreizigers. Zonder hen geen veilige vaart, geen wereldhandel, geen maritieme expansie vanuit Antwerpen. En zonder hen ook geen bloei van Amsterdam nà de val van Antwerpen en de braindrain die daarop volgde.

Deze tentoonstelling en onze collectie wil hen opnieuw zichtbaar maken – niet als stoffige namen uit handboeken, of recent ontdekte manuscripten, maar als actieve spelers in een internationaal netwerk van kennis en vakmanschap.
Meer dan 10% van de getoonde objecten zijn ‘Made in Antwerp’

3. Een pijnlijke afwezigheid: het maritiem museum

En dat brengt mij, als Antwerpse Pagadder woonachtig in Hasselt, bij het derde, en misschien meest prikkelende punt.
• Antwerpen is vandaag een wereldhaven.
• Antwerpen heeft een indrukwekkend cultureel aanbod.
• Maar Antwerpen heeft geen volwaardig maritiem museum.

Dat is opmerkelijk – en eerlijk gezegd ook moeilijk te verantwoorden – wanneer men ziet dat vrijwel alle grote havensteden in Europa en daarbuiten wél investeren in de ontsluiting van hun maritieme geschiedenis en erfgoed:

Lissabon, Barcelona, Athene, Venetië, Londen, Rotterdam, Amsterdam, Hamburg, Kopenhagen, Oslo, Stockholm, Göteborg, Tallinn, Sint Petersburg… de lijst is lang, maar ik bezocht ze allen, samen met m’n echtgenote die toch ook m’n passie wat deelt.

Een maritiem museum is immers geen nostalgisch project. Het is een plek waar geschiedenis, technologie, wetenschap, economie en cultuur samenkomen. Een plek waar verleden, heden en toekomst van de zeevaart en de haven elkaar zouden moeten ontmoeten.

Deze tentoonstelling is geen museum. Maar zij is wel een signaal. Een uitnodiging om opnieuw na te denken over wat een havenstad haar geschiedenis en haar toekomst verschuldigd is. En dat moet meer zijn dan een belevingscentrum.

Misschien verstaat de titelvoerende burgemeester het beter in het Latijn: Navigare necesse est, vivere non est necesse. Varen is noodzakelijk, leven is niet noodzakelijk. Toegeschreven aan Pompeius Magnus Romein uit de 1ste eeuw voor Christus. Dit komt niet uit Chat GPT, maar dit het werd het motto van de Hanze die na Brugge Antwerpen als handelsplaats kozen.

Slot
Met ‘Even Poolshoogte Nemen’ nodigen wij u uit om letterlijk even stil te staan, te kijken, te meten en te heroriënteren. Om te beseffen dat de kennis die hier wordt getoond, ooit het verschil maakte tussen verdwalen en aankomen. En dat al deze technieken terug actueel zijn geworden door de realiteit dat GPS kan verstoord worden door ‘jamming’ en ‘spoofing’, en dat de kapiteins terug moeten kunnen grijpen naar klassieke kaarten en sextanten.

Ik dank het hele bestuur van de VNSM voor de kans en steun die ze me gaven, Philip en Wim voor hun technische bijstand en coördinatie; en vooral Els voor haar doorzetting om samen een prachtig grafische vormgeving te maken ondanks al mijn steeds wederkerende verandering en aanpassingen. Ik dank Koenraad en Bart voor hun wetenschappelijk advies, Waander van het MAS, François, Noël en het museumteam van MAP als bruiklener; en Jana en Karel van CEPA voor het vertrouwen en de samenwerking, en iedereen die heeft meegewerkt aan de opbouw van deze tentoonstelling, Maar ook u allen om hier vanmiddag aanwezig te zijn.
Ik nodig u nu van harte uit om de tentoonstelling te ontdekken, vragen te stellen, en misschien zelf, met deze instrumenten hier achter mij , gemaakt in Baasrode, even poolshoogte te nemen.
Dank u wel, en geniet van uw bezoek.

Dr. Carl Dierickx
Curator NavigArte Collectie
Curator Even Poolshoogte Nemen
www.NavigArte.be en www.evenpoolshoogtenemen.be